از دانستن تا دانایی: ستیز معرفت و قدرت در گفتمان استعماری!

ادوارد سعید در کتاب شرق‌شناسی [1] به‌درستی نشان می‌دهد که انسانِ استعمارگر غربی، برای استثمار و برده کردنِ انسانِ شرقی یک اصل اساسی را درک کرده بود: حکمرانی بر «دیگری»، نخست نیازمند شناختن او، و دوم، محدودکردن دسترسی او به دانستن و دانایی است.

ریشۀ بنیادین تقابل غرب با ایران نیز در این نکته نهفته است: همواره در طول تاریخ اندیشۀ متعالی ایرانی بدیلی شکوهمند در برابر اندیشۀ غربی بوده است. اگر در غرب، الگویی از تفکر وجود داشته، در ایران نیز راهکارهایی هم‌سو، اثربخش، ماندگار و عمیق، اما برخاسته از بستر فرهنگی ایرانی پدید آمده است؛ در ریاضیات، نجوم، طب، معماری، ادبیات.

برای قدرتِ استعماری، توانایی مللِ دیگر برای «دانستن» دربارۀ امورِ خودی، عملی خطرناک است؛ چرا که دانستن، امکانِ تسلط بر آنها را محدود و یا قابل پیشبینی می کند. دانستن زادۀ کنجکاوی است، و کنجکاوی پیش‌زمینۀ اندیشیدن، و اندیشه کلید آگاهی و سلطه ناپذیری.
از نگاه استعمارگران، پرسش‌گریِ و میل به ساختن، و ایجاد گفتمان های مبتنی بر دانایی، چرخه‌ای از استقلال اندیشه را پدید می‌آورد، که به طور خطرناکی دامنۀ عمل و امکانِ سلطه را برای سلطه گران محدود می کند. اما اگر این چرخه گسسته شود، رقیب دیر یا زود به زانو درمی‌آید؛ نبودِ علم، منتجِ به ازدست‌دادن راهکارهای خودیافته، و وابستگی به راهکارهای تحمیلی (همچون فرمان‌برداری محض) است. اینجاست که قدرت استعماری، با ظاهری که برای ساختن آمده در عمل، دست به استثمار می زند.
مثال‌های تاریخی بسیارند: از سرقت علمی و فنی از قدرت های اروپایی پس از جنگ جهانی دوم (پروژۀ «گیرۀ‌کاغذ» و انتقال دانشمندان نازی به آمریکا[2]) گرفته تا ارائۀ محدود و گزینشی راهکارهای فنی و صنعتی به ملل فتح‌شده در اروپا و آسیا.
استعمار، برای تسلط، نخست قدرت اندیشیدن را می‌ستاند، سپس دستاوردهای فکری و مادی یک ملت را نابود می‌کند، و در نهایت، درست هنگامی که آن ملتِ تسخیرشده به ابزارهای زیستی و راهکارهای معیشتی نیازمند است، «دندان بر گلویش» می‌فشارد و هرآنچه که از خاکستر دانایی آن ملت باقیمانده را نیز به غرامت میبرد. [3]